Kolagen, określany potocznie mianem „białka młodości”, jest w ostatnich latach jednym z najchętniej wybieranych suplementów diety. Rosnąca świadomość konsumentów w zakresie dbania o kondycję tkanek łącznych sprawiła, że substancja ta stała się przedmiotem wnikliwych analiz naukowych oraz dietetycznych. W naszym artykule wyjaśniamy strukturę, właściwości oraz klasyfikację poszczególnych typów kolagenu. Przyjrzymy się również jego źródłom oraz funkcjom, jakie pełni w fizjologii człowieka.

Rola i rodzaje kolagenu w codziennej diecie

Kolagen – charakterystyka i wpływ na funkcjonowanie ciała

Kolagen to nadrzędne białko strukturalne, które stanowi fundament tkanek łącznych w organizmie ludzkim. Szacuje się, że stanowi on około 30% całkowitej masy białek u kręgowców. Jego unikalność wynika z niezwykłej wytrzymałości na rozciąganie przy jednoczesnym zachowaniu wysokiej elastyczności. W biologii człowieka białko to pełni funkcję spoiwa, które scala komórki i nadaje odpowiedni kształt organom. Jest ono fundamentalnym elementem budulcowym skóry, kości, chrząstek, ścięgien oraz naczyń krwionośnych.

Gdzie działa kolagen?

• Pielęgnacja skóry – białko kolagenowe zapewnia integralność skóry właściwej i naskórka. Wpływa na zachowanie optymalnej sprężystości oraz poziomu nawilżenia, co przekłada się na zdrowy wygląd cery. Przyspiesza również regenerację skóry właściwej, np. poprzez stymulowanie gojenia się ran.
• Kondycja włosów – kolagen dostarcza organizmowi niezbędnych aminokwasów wspierających odżywienie cebulek włosowych. Dzięki temu wzrost włosa może przebiegać prawidłowo, a sama struktura łodygi staje się bardziej odporna na łamanie.
• Układ kostno-chrzęstny – kolagen uczestniczy w produkcji mazi stawowej i wspomaga utrzymanie właściwego stanu chrząstki. Substancje te biorą udział w zachowaniu mobilności oraz wspierają wytrzymałość i gęstość mineralną szkieletu. Jest to istotny element budulcowy układu ruchu.
• Bariera immunologiczna – obecność włókien kolagenowych w strukturach błon śluzowych utrudnia przenikanie drobnoustrojów chorobotwórczych, stanowiąc tym samym pasywną ochronę organizmu.

Budowa i hierarchiczna struktura białka kolagenowego

Pod względem chemicznym kolagen to potrójna helisa, którą tworzą łańcuchy polipeptydowe. W jego skład wchodzi 19 aminokwasów rozmieszczonych regularnie. Do najważniejszych z nich należą glicyna, prolina i hydroksyprolina. Występowanie kolagenu w zróżnicowanych tkankach sprawia, że jego mikrostruktura może ulegać modyfikacjom w zależności od pełnionej funkcji.

Ciekawym przykładem jest kolagen pozyskiwany ze skór ryb morskich – charakteryzuje się on niższym stopniem usieciowania niż surowce pochodzenia bydlęcego czy wieprzowego. Struktura włókien może również zmieniać się pod wpływem czynników zewnętrznych, takich jak intensywny wysiłek fizyczny, przewlekłe przeciążenia czy wahania hormonalne.

Biosynteza kolagenu – jak organizm tworzy „białko młodości”?

Produkcja kolagenu to skomplikowany, wieloetapowy proces zachodzący głównie w fibroblastach – wyspecjalizowanych komórkach tkanki łącznej, odpowiedzialnych za tworzenie włókien i utrzymywanie stabilności narządów. 

Cały cykl zaczyna się od spożycia produktów bogatych w białko, które enzymy trawienne rozkładają do formy aminokwasów. Po przedostaniu się do fibroblastów są one wykorzystywane do syntezy tropokolagenów – prekursorów właściwego białka. Następnie łączą się one w większe struktury, tworząc finalne włókna. Niestety, wraz z upływem lat (średnio po 25. roku życia) aktywność fibroblastów maleje. Szacuje się, że produkcja kolagenu spada wówczas o około 1–1,5% rocznie.

W procesie tym ważną funkcję pełni witamina C. Jest ona niezbędna do modyfikacji proliny w hydroksyprolinę. Bez odpowiedniej porcji tej witaminy w codziennej diecie, synteza kolagenu ulega znacznemu spowolnieniu lub całkowitemu zatrzymaniu. Dlatego też witamina C jest uznawana za istotny element wspierający naturalne procesy budulcowe organizmu.

Klasyfikacja i funkcje poszczególnych typów kolagenu

Dotychczas opisano 29 typów kolagenu. Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy: kolageny fibrylarne (włókniste), zdolne do formowania grubych pasm, oraz kolageny niefibrylarne pełniące funkcje regulacyjne i łącznikowe.

Kolageny fibrylarne

Obejmują kolageny typu I, II, III, V, XI, XXIV oraz XXVII. Znajdują się one w różnych narządach:

• typ I – najbardziej powszechny, stanowi fundament skóry (80% jej struktury), kości oraz ścięgien;
• typ II – podstawowy element budujący chrząstkę stawową, wspierający jej odporność na nacisk;
• typ III – towarzyszy typowi I, współtworząc siateczkową strukturę włókien w naczyniach krwionośnych i narządach wewnętrznych.

Pozostałe odmiany, takie jak typ V czy XI, występują w mniejszych ilościach, stanowiąc uzupełnienie dla głównych struktur białkowych.

Kolageny niefibrylarne

Choć stanowią jedynie około 10% całkowitej masy kolagenu, są niezbędne do prawidłowej pracy mózgu, oczu czy wątroby. Wśród nich wyróżniamy kolageny tworzące mikrowłókna (typ VI) i włókna kotwiczące (typ VII) stabilizujące połączenia między naskórkiem a skórą właściwą. Z kolei typ IV – tworzy błony podstawne, będące cienkimi membranami oddzielającymi od siebie poszczególne tkanki.

Najczęstsze typy kolagenu w ciele człowieka

Dominującą rolę w organizmie ludzkim odgrywają typy I oraz III. Typ I jest obecny niemal w każdej tkance łącznej. W kościach stanowi aż 95% całkowitej masy białek kolagenowych. Jego obecność jest niezbędna dla zachowania integralności twardówki oka, rogówki oraz ścian tętnic.

Typ III to najważniejszy składnik, z którego powstają włókna kolagenowe. Współpracuje z typem I przy tworzeniu włókienek o odpowiedniej średnicy. Badania wskazują, że bierze on również udział w procesach sieciowania kolagenu, co ma bezpośredni wpływ na wytrzymałość mechaniczną tkanek. 

W stawach natomiast prym wiedzie kolagen typu II, któremu towarzyszą typy mniejsze (IX, X, XI). Ich synergia zapewnia chrząstce stawowej elastyczność oraz zdolność do amortyzacji wstrząsów. 

Jaki kolagen buduje naszą skórę? W skórze występuje aż 20 rodzajów kolagenu, ale jej fundament tworzą przede wszystkim dwa typy: I (80%) oraz III (15%). Pozostałe odmiany występują w mniejszych ilościach i pełnią funkcje pomocnicze – dbają o stabilność głębszych warstw skóry oraz wspierają jej regenerację. Wśród nich istotną rolę odgrywają tzw. kolageny transbłonowe, niezbędne do sprawnego funkcjonowania całej tkanki.

Najbardziej wartościowe źródła kolagenu w diecie

Ponieważ kolagen jest białkiem zwierzęcym, nie znajdziemy go w produktach roślinnych. Najwięcej kolagenu mają:

• długo gotowane buliony na kościach i chrząstkach;
• ryby oraz drób spożywane wraz ze skórą;
• podroby (wątróbka, nerki, serca);
• kurczęce łapki;
• tradycyjne galaretki (żelatyna).

Warto pamiętać, że warzywa i owoce, choć nie zawierają kolagenu, dostarczają witaminy C. Jest ona niezbędna, aby organizm mógł efektywnie wykorzystać aminokwasy dostarczone z pokarmem do produkcji własnych struktur białkowych.

Jaki kolagen wybrać?

Decydując się na suplementację, trzeba zwrócić uwagę na pochodzenie surowca oraz czystość składu preparatu. Wybór konkretnego produktu powinien być podyktowany indywidualnymi potrzebami organizmu oraz stylem życia. Na przykład kolagen morski to dobry wybór dla osób unikających wołowiny i wieprzowiny ze względów dietetycznych lub światopoglądowych. Natomiast kolagen kurzy bogaty w typ II jest z reguły wybierany w celu wsparcia kondycji stawów. 

Oferta formeds® obejmuje kolageny dostosowane do różnych potrzeb, wyróżniające się czystym składem bez barwników i zbędnych wypełniaczy:

• BICAPS® collagen fish – zawiera kompozycję trzech typów kolagenu rybiego oraz dodatki: siarczan chondroityny, siarczan glukozaminy i kwas hialuronowy. Pomaga w pielęgnacji skóry, włosów i paznokci oraz wspiera stawy, mięśnie i ścięgna.
• POWDER collagen max – to kompozycja w formie proszku uzupełniona o kwas hialuronowy, witaminę C, mikrokapsułkowaną witaminę K2 i witaminę D3. Suplement pomaga w utrzymaniu zdrowych kości, chrząstek, skóry oraz prawidłowego funkcjonowania mięśni.
• POWDER collagen flex – produkt w proszku z bioaktywnymi peptydami kolagenowymi wołowymi wzbogacony o witaminę C. Będzie dobrym wsparciem dla zdrowia stawów i elastyczności chrząstki, skóry, włosów i paznokci.
• BICAPS® collagen – bazuje na kolagenie typu II wzbogaconym o witaminę C i prolinę. Jest pomocny w utrzymaniu zdrowych kości, chrząstki, skóry i zębów.
• POWDER collagen zinc – łączy działanie kolagenu z cynkiem, który bierze udział w utrzymaniu prawidłowego stanu skóry oraz wspiera funkcjonowanie układu odpornościowego.

Galeria